Μήνας: Μάιος 2023

Καταμερισμός γευμάτων

Η διατροφή και η φυσική δραστηριότητα (αερόβια άσκηση 150’/εβδομάδα ή 20’/ημέρα) κατέχουν σημαντική θέση στη ζωή ενός ατόμου με σακχαρώδη διαβήτη. Ένα υγιεινό και ισορροπημένο πρόγραμμα διατροφής σε συνδυασμό με συστηματική σωματική άσκηση, μπορεί να βοηθήσει στη διατήρηση των επίπεδων του σακχάρου αίματος εντός των θεραπευτικών στόχων που έχει ορίσει ο θεράποντας ιατρός. Όσον αφορά στα άτομα με διαβήτη, δεν απαγορεύονται συγκεκριμένες τροφές ή ολόκληρες ομάδες τροφίμων, εκτός εάν υπάρχει κάποιο επιπλέον πρόβλημα υγείας (π.χ. νεφρική νόσος, δυσλιπιδαιμία). Σε κάθε άλλη περίπτωση το μοναδικό πράγμα που χρειάζεται να προσέξει το άτομο με διαβήτη αναφορικά με τη διατροφή του, είναι η ποσότητα και η συχνότητα ορισμένων τροφίμων ή γευμάτων. Πιο συγκεκριμένα, φροντίστε το γεύμα σας να απαρτίζετε από όλες τις ομάδες τροφίμων (γαλακτοκομικά, λαχανικά, φρούτα, ψωμί, δημητριακά, όσπρια, αμυλούχα λαχανικά, κρέας & υποκατάστατα, λιπαρά) σε περιορισμένη ποσότητα. Επειδή δεν υφίσταται ακόμα ο ιδανικός τρόπος κατανομής των μακροθρεπτικών συστατικών της τροφής, η διατροφή εξατομικεύεται ανάλογα τις τρέχουσες ανάγκες του ατόμου. Ένα χρήσιμο εργαλείο που θα σας βοηθήσει να περιορίσετε την ποσότητα της τροφής που θα καταναλώσετε και να ελέγξετε το σωματικό σας βάρος, είναι ο προγραμματισμός των γευμάτων (μέχρι 3 κυρίως γεύματα & 2 ενδιάμεσα σνακ π.χ. φρούτο ή γιαούρτι), χωρίς να παραλείπετε γεύματα.

Σωματικό βάρος

Όπως είναι ευρέως γνωστό η απώλεια σωματικού βάρους αποτελεί τον κυριότερο τροποποιήσιμο παράγοντα που σχετίζεται με το διαβήτη. Για τους νορμοβαρείς διαβητικούς ασθενείς (φυσιολογικό σωματικό βάρος & φυσιολογικές τιμές λιπώδους ιστού) συστήνεται η διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους, η ισορροπημένη διατροφή και η φυσική δραστηριότητα. Για τους υπέρβαρους ή παχύσαρκους διαβητικούς ασθενείς (παθολογικό σωματικό βάρος & αυξημένες τιμές λιπώδους ιστού), συστήνεται η στοχευμένη απώλεια σωματικού βάρους (τουλάχιστον 5%), η μειωμένη ενεργειακή πρόσληψη και η αύξηση της ενεργειακής δαπάνης μέσω της φυσικής δραστηριότητας (κυρίως αερόβια). Η απώλεια βάρους θα πρέπει να είναι αποτέλεσμα ενός καλά σχεδιασμένου διαιτολογίου από εξειδικευμένο διαιτολόγο που θα εξατομικεύσει τη διατροφική αγωγή ανάλογα με τις ανάγκες του διαβητικού ασθενή.

Πρωτεΐνες

Σε ένα εξατομικευμένο πλάνο ασθενή με διαβήτη δίνεται ιδιαίτερη βάση στις πρωτεΐνες υψηλής βιολογικής αξίας: άπαχο λευκό κρέας (1-2 μερίδες/εβδομάδα), κόκκινο κρέας (1 μερίδα/εβδομάδα), λιπαρά ψάρια (2-3 μερίδες/εβδομάδα), αυγό (4/εβδομάδα), γαλακτοκομικά προϊόντα (1,5-2% λιπαρά), τυριά (ανθότυρο, τυρί cottage, κατίκι, μυζήθρα, κίτρινα light τυριά, μικρή ποσότητα φέτας σε αντικατάσταση του κρέατος του γεύματος). Πρόκειται για πρωτεΐνες ζωικής προέλευσης που περιλαμβάνουν όλα τα απαραίτητα αμινοξέα και είναι πηγές σιδήρου και βιταμίνης Β12.  Σε αυτή την κατηγορία τροφίμων καλό θα είναι να περιορίσετε την κατανάλωση ζωικού λίπους, αφαιρώντας το ορατό λίπος από το κρέας και την πέτσα από τα πουλερικά. Όσον αφορά στις πρωτεΐνες χαμηλής βιολογικής αξίας: ψωμί, δημητριακά, όσπρια, αμυλούχα λαχανικά, λαχανικά και σόγια, πρόκειται να λειτουργήσουν συμπληρωματικά για να καλύψουν τις ημερήσιες ανάγκες σας σε πρωτεΐνη. Για τα άτομα με νεφρική νόσο δεν είναι απαραίτητο να αποκλείσουν εντελώς τις πηγές φυτικής ή ζωικής πρωτεΐνης από τη διατροφή τους.

Υδατάνθρακες

Η συνολική ημερήσια πρόσληψη υδατανθράκων πρέπει να διαμοιράζεται σε όλα τα γεύματα. Οι τύποι υδατανθράκων που μας απασχολούν είναι τα σάκχαρα, το άμυλο και οι φυτικές ίνες. Η κατανάλωση τροφών με αυξημένη περιεκτικότητα σε φυτικές ίνες (λαχανικά, φρούτα, προϊόντα ολικής άλεσης, όσπρια) επιβραδύνει τη διαδικασίας της γαστρικής κένωσης με αποτέλεσμα να απορροφώνται πιο αργά οι υδατάνθρακες της τροφής και να αυξάνονται πιο σταδιακά και ομαλά τα επίπεδα του σακχάρου στο αίμα. Επιπλέον προκαλούν μεγαλύτερο κορεσμό και γρηγορότερη απώλεια σωματικού βάρους. Για να αυξήσετε την κατανάλωση φυτικών ινών: συμπεριλάβετε σαλάτες ωμές ή βραστές σε κάθε γεύμα (αρχίζοντας από τη σαλάτα), επιλέξτε ωμά φρούτα έναντι χυμού, επιμείνετε στην κατανάλωση δημητριακών (βοηθούν περισσότερο στη ρύθμιση των επιπέδων του σακχάρου σε σχέση με τις φυτικές ίνες των φρούτων), μείνετε ενήμεροι σχετικά με τις  ημερήσιες ανάγκες σας σε φυτικές ίνες 21-25γρ/ημέρα (γυναίκες) και 30-38γρ/ημέρα (άνδρες), ελέγξτε τις διατροφικές ετικέτες για την περιεκτικότητα του τροφίμου σε θερμίδες, υδατάνθρακες και φυτικές ίνες.

Τα απλά σάκχαρα (μέλι, ζάχαρη, καραμέλες, γλυκά) έχουν την ιδιότητα να αυξάνουν απότομα τα επίπεδα του σακχάρου στο αίμα, εκθέτοντας αρχικά το άτομο σε υπεργλυκαιμία. Η απότομη αύξηση, συνοδεύεται και από απότομη μείωση των επιπέδων σακχάρου, με αποτέλεσμα να δημιουργείται σύντομα το αίσθημα της πείνας. Επειδή η γλυκαιμική απόκριση από την κατανάλωση σουκρόζης (επιτραπέζια ζάχαρη), ομοιάζει κάποιες φορές με αυτή από την κατανάλωση αμύλου, δεν κρίνεται αναγκαία η πλήρης απαγόρευσή της, αλλά η περιορισμένη χρήση της! Γενικότερα, ο τρόπος που επηρεάζεται το σάκχαρο αίματος μεταγευματικά εξαρτάται από την ποσότητα των υδατανθράκων του γεύματος, τον τύπο του σακχάρου, την κατηγορία του αμύλου, τον τρόπο μαγειρέματος, την επεξεργασία του τροφίμου και την παρουσία άλλων μακροθρεπτικών συστατικών. Σε κάθε περίπτωση, μην παρασύρεστε από την παραπληροφόρηση και τη λανθασμένη εκτίμηση που γίνεται από μη ειδικούς σχετικά με τον πλήρη αποκλεισμό υδατανθράκων από τη διατροφή σας λόγω του διαβήτη.

Λιπαρά

Πηγές λιπαρών που επιλέγω, είναι τα λεγόμενα ‘’καλά’’ λιπαρά που βρίσκονται στο ελαιόλαδο, τους ανάλατους ξηρούς καρπούς, το αβοκάντο, τις ελιές, τα λιπαρά ψάρια (σαρδέλα, γαύρος, κολιός, γόπα), τον τόνο (σε νερό), τα προϊόντα χαμηλά σε λιπαρά (1,5%) και το άπαχο κρέας. Αποφύγετε πηγές κορεσμένων λιπαρών καταναλώνοντας τρόφιμα όπως βούτυρο, κρέμες μαγειρικής, τυρόπιτες, πίτσες, fast-food. Ο καλύτερος τρόπος μαγειρικής φαγητών είναι στον ατμό, βραστά ή ψητά (προσθέτοντας λίγο ελαιόλαδο). Αποφύγετε το τηγάνισμα ή το τσιγάρισμα.

Γλυκαντικά

Αποτελούν ιδανικό μέσο που βοηθά τα άτομα με διαβήτη να συμμορφώνονται στις απαιτήσεις της διαιτητικής αγωγής, κρατώντας την απόλαυση του φαγητού και ειδικότερα της γλυκιάς γεύσης. Βασική προϋπόθεση βέβαια είναι να καταναλώνονται στις επιτρεπόμενες ημερήσιες ποσότητες. Εγκεκριμένες από την ΕΕ γλυκαντικές ύλες είναι η ακεσουλφάμη-Κ, το κυκλαμικό οξύ, η σουκραλόζη, η σακχαρίνη, οι γλυκοζίτες στεβιόλης (γλυκαντικό που προέρχεται από το φυτό στέβια). Τα παραπάνω μη θερμιδικά γλυκαντικά δεν επηρεάζουν μεταγευματικά τα επίπεδα της γλυκόζης στο αίμα. Προσοχή στα άτομα που λανθασμένα επιλέγουν ως υποκατάστατο ζάχαρης τη ‘’φρουκτόζη’’, καθώς έχει φανεί ότι η κατανάλωσή της έχει αρνητική επίδραση στα λιπίδια. Η πρόσληψη φρουκτόζης ενθαρρύνεται μόνο από πηγές που υπάρχει φυσικά, δηλαδή τα φυτικά τρόφιμα.

Αλάτι

Προσπαθήστε να μειώσετε το προστιθέμενο αλάτι στο μαγείρεμα και αποφύγετε τα επεξεργασμένα τρόφιμα. Μείνετε ενήμεροι για τις προτεινόμενες ποσότητες αλατιού: για υγιείς ενήλικες μέχρι 6γρ αλατιού/ημέρα (2,4γρ ή 100mmol νατρίου, πρακτικά 1 κουταλάκι του γλυκού), για ασθενείς με υπέρταση μέχρι 2,4γρ αλατιού/ημέρα, ήπια νεφροπάθεια μέχρι 2γρ αλατιού/ημέρα. Για την ενίσχυση της γεύσης χρησιμοποιήστε ελευθέρα λεμόνι, ξύδι, και αντί για αλάτι χρησιμοποιήστε μυρωδικά ή μπαχαρικά (άνηθο, ρίγανη, θυμάρι, δεντρολίβανο, βασιλικό, δυόσμο, δάφνη, πιπέρι, μοσχοκάρυδο, κύμινο).

Οινοπνευματώδη ποτά & νερό

Προσπαθήστε να μετριάσετε την κατανάλωση αλκοόλ. Μείνετε ενήμεροι για τις προτεινόμενες συστάσεις κατανάλωσης αλκοόλ: 1 ποτό/ημέρα (γυναίκες), 2 ποτά/ημέρα για άνδρες (πάντα με τη σύμφωνη γνώμη του θεράποντος ιατρού, καθώς, μπορεί να συνυπάρχουν και άλλες παθήσεις που καθιστούν την κατανάλωση αλκοόλ απαγορευτική). Τα αλκοολούχα ποτά μπορεί να περιέχουν υδατάνθρακες και να αυξήσουν τις τιμές γλυκόζης ως πρώτη αντίδραση, εκθέτοντας αρχικά το άτομο σε υπεργλυκαιμία. Σε δεύτερο χρόνο η αλκοόλη του ποτού θα δράσει μειώνοντας τις τιμές του σακχάρου ακόμα και την επόμενη μέρα. Για τους παραπάνω λόγους για τα άτομα με ΣΔΤ2 που η αντιδιαβητική τους θεραπεία περιλαμβάνει και εξωγενή χορήγηση ινσουλίνης, καλό θα είναι να συνοδέψουν το ποτό με ένα σνακ (παρουσία υδατάνθρακα) για την αποφυγή υπογλυκαιμιών. Εάν θέλετε να υπολογίσετε την επαρκή ποσότητα νερού που χρειάζεται να καταναλώσετε ημερησίως, λάβετε υπόψιν ότι οι ανάγκες ενός ενήλικα υπολογίζονται βάση του σωματικού σας βάρους (0,03 λίτρα νερό/κιλό ΣΒ). Παράδειγμα: για ένα άτομο 60kg, η ημερήσια ποσότητα νερού ανέρχεται στα 1,8 λίτρα/ημέρα. Ειδάλλως, ακολουθήστε τον γενικό κανόνα για ενήλικες: 8-10 ποτήρια υγρών/ημέρα (εκ των οποίων τα 6-8 να είναι νερό).

Συντάκτες κειμένου:

• Αθανασία Κ. Παπαζαφειροπούλου, Παθολόγος με εξειδίκευση στον Διαβήτη, MSc, PhD, Επιμελήτρια Α’, Α΄ Παθολογικό & Διαβητολογικό Κέντρο Γενικού Νοσοκομείου Πειραιά ‘’Τζάνειο’’.
• Άννα Μωυσίδη, Διαιτολόγος – Διατροφολόγος με ειδίκευση στον Διαβήτη και την Παχυσαρκία, MSc.

 Ελληνική Διαβητολογική Εταιρεία

Ένα διπλό πρόβλημα, το οποίο αποτυπώνει και τα δύο άκρα στην πρόσληψη τροφής, αντιμετωπίζουν οι παιδίατροι στα ιατρεία τους στην μετά Covid εποχή

Ένα σημαντικό πρόβλημα με διπλή όψη που σχετίζεται με την πρόσληψη τροφής και το οποίο διαπιστώνουν και οι ίδιοι οι παιδίατροι στα περιστατικά που εξετάζουν, «κληροδότησε» η πανδημία σε έναν αριθμό παιδιών και εφήβων.  

Πρόκειται για την παχυσαρκία αλλά και διατροφικές διαταραχές όπως η βουλιμία και η ψυχογενής ανορεξία που εκτοξεύτηκαν εν μέσω lockdown, όπως άλλωστε σημείωνε ήδη από το καλοκαίρι του 2021 και έκθεση της ιατρικής σχολής του Χάρβαρντ. 

Ως πιθανές εξηγήσεις για αυτή την αύξηση, αναφέρονταν η απώλεια της οικείας ρουτίνας και η τακτική επαφή με φίλους, το άγχος για την πανδημία, η πλήξη αλλά και η επισιτιστική ανασφάλεια στο σπίτι. Τότε μάλιστα, ο Μπριν Όστιν, καθηγητής στο Τμήμα Κοινωνικών Επιστημών και Επιστημών Συμπεριφοράς στη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Harvard αλλά και διευθυντής της Στρατηγικής Εκπαιδευτικής Πρωτοβουλίας για την Πρόληψη των Διατροφικών Διαταραχών, δήλωνε σε άρθρο των New York Times, ότι η ζήτηση για τη θεραπεία διατροφικών διαταραχών «υπερβαίνει κατά πολύ την ικανότητα αντιμετώπισής της».

Πώς τα lockdown πυροδότησαν τις διατροφικές διαταραχές

Μιλώντας στην «Κ», η κ. Άρτεμις Τσίτσικα, αναπληρώτρια καθηγήτρια παιδιατρικής-εφηβικής ιατρικής και επιστημονική υπεύθυνη στη Μονάδα Εφηβικής Υγείας του ΕΚΠΑ, εξηγεί πως το πρόβλημα οφείλεται σε έναν συνδυασμό παραγόντων. 

«Ένας σημαντικός λόγος που αυξήθηκαν διατροφικές διαταραχές όπως η βουλιμία, η ψυχογενής ανορεξία και η ψυχογενής ορθορεξία, ήταν καταρχάς η μείωση των αθλητικών και φυσικών δραστηριοτήτων, λόγω των περιορισμών κυκλοφορίας κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Οι αθλητικές δραστηριότητες παίζουν κεφαλαιώδη ρόλο στον τρόπο που αντιλαμβάνονται τα παιδιά κι οι έφηβοι, οι οποίοι πάσχουν από αυτές τις διαταραχές, την ύπαρξη τους.

Όπως εξηγεί η κ. Τσίτσικα: «Εκτός από την έλλειψη εντατικής γυμναστικής, θα θυμάστε άλλωστε για πόσο καιρό ήταν κλειστά τα γυμναστήρια, δεν υπήρχε επίσης πρόσβαση ή ήταν πολύ δύσκολη η πρόσβαση, στις πολύ συγκεκριμένες τροφές που επιλέγουν όσοι πάσχουν από αυτές τις διαταραχές. Τα κλειστά ανά διαστήματα καταστήματα και η ταυτόχρονη έλλειψη κάποιων προϊόντων στην αγορά, έκανε δύσκολο για αυτά τα άτομα να βρουν λόγου χάρη, κινόα, το οποίο μπορεί να θεωρούν ως το Α και το Ω της διατροφής τους. H εμμονή με τις υγιεινές τροφές δεν μπορούσε εύκολα να ικανοποιηθεί. Η ραγδαία αλλαγή της ρουτίνας επηρέασε αυτή την ομάδα και σε αυτά τα περιστατικά είδαμε μεγάλη αποδιοργάνωση. Σύμφωνα μάλιστα και με τη διεθνή βιβλιογραφία, οι διατροφικές διαταραχές διπλασιάστηκαν την περίοδο της πανδημίας».

Από την πλευρά της η κ. Ελένη Παναγούλη, παιδίατρος και συνεργάτιδα της Μονάδας Εφηβικής Υγείας (Μ.Ε.Υ) του ΕΚΠΑ, αναφέρει: «Μιλήσαμε με έφηβες στη Μονάδα, οι οποίες μάς ανέφεραν πως αφού δεν ήταν διαθέσιμα τα ειδικά διατροφικά προϊόντα που ήθελαν, πολλές φορές, δεν έτρωγαν τίποτα. Δεδομένου ότι πια έχουμε μπει σε αυτήν την περίοδο όπου βλέπουμε το χειροπιαστό αποτύπωμα της πανδημίας και ασχολούμαστε στην πράξη με τα προβλήματα που άφησε στους ανθρώπους, διαπιστώνουμε στην πράξη πως τόσο η αύξηση της παχυσαρκίας, όσο και των διατροφικών διαταραχών, είναι μεγάλες. Υπάρχουν γονείς που μόλις τώρα αντιλήφθηκαν πλήρως το πρόβλημα τους παιδιού τους».

Η χρήση συμπληρωμάτων διατροφής

Ο καθηγητής του Χάρβαρντ κατηγόρησε τη βιομηχανία συμπληρωμάτων διατροφής ότι «εκείνη την περίοδο, προσέφερε τα προϊόντα της ως λύσεις σε ευάλωτους καταναλωτές, οι οποίοι πάλευαν με την ψυχική αγωνία και τον φόβο αύξηση βάρους κατά τη διάρκεια της πανδημίας». Είχε επισημάνει μάλιστα την αναγκαιότητα για την ψήφιση νομοθεσίας, η οποία θα έβαζε αυστηρές δικλίδες στην πώληση συμπληρωμάτων διατροφής και μυϊκής ανάπτυξης- τα οποία συχνά περιέχουν τοξικά συστατικά- σε παιδιά κι εφήβους.

Η κ. Παναγούλη αναφέρει σε αυτό το σημείο πως η χρήση συμπληρωμάτων διατροφής είναι κάτι που παρατηρούν και οι γιατροί στη Μονάδα του ΕΚΠΑ. «Το ακούμε περισσότερο στις περιπτώσεις της ψυχογενούς ορθορεξίας αλλά και στην ψυχογενή ανορεξία, όπου η ανάγκη ελέγχου του βάρους και ενός σώματος αδύνατου και δυνατού, είναι ισχυρή».

Εξίσου σημαντικό ρόλο έπαιξε όμως σύμφωνα με την κ. Παναγούλη και η μεγάλη δυσκολία πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας αλλά και σε κατηγορίες γιατρών που χρειάζονται αυτοί οι πάσχoντες όπως παιδίατροι, παιδοψυχολόγοι και πολύ συχνά και γυναικολόγοι (όταν η διατροφική διαταραχή «συνοδεύεται» από απουσία έμμηνου ρύσεως).

Η κ. Τσίτσικα σημειώνει πως η αύξηση περιστατικών σαν τα παραπάνω είναι ένα σημαντικό ζήτημα που καλείται να διαχειριστεί τώρα η Μονάδα Εφηβικής Υγείας του ΕΚΠΑ, η οποία λειτουργούσε με περιορισμούς την περίοδο των σκληρών lockdown.

Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε τον Νοέμβριο του 2022 στο αμερικάνικο περιοδικό JAMA Pediatrics, οι εισαγωγές νεαρών ενηλίκων και εφήβων με διατροφικές διαταραχές σε νοσοκομεία των ΗΠΑ, είχαν πάρει την ανιούσα ήδη δύο χρόνια πριν από την πανδημία, καταγράφοντας μηνιαία αύξηση περίπου 0,7%. Ωστόσο, το 2020, δηλαδή το πρώτο έτος της πανδημίας, η αύξηση ανήλθε κατά μέσο όρο στο 7,2% τον μήνα. Όσο για το χρονικό διάστημα από την άνοιξη του 2020 έως την άνοιξη του 2021, οπότε και μπήκαν σε εφαρμογή οι περισσότεροι περιορισμοί για την Covid-19, ο αριθμός των εισαγωγών σχεδόν διπλασιάστηκε. Και μπορεί μετά το πρώτο έτος της πανδημίας ο αριθμός των νέων ασθενών να άρχισε να μειώνεται, αλλά παρέμεινε σε υψηλότερα επίπεδα από ό,τι πριν από την πανδημία.

Το πρόβλημα της παχυσαρκίας και η χρήση οθονών

Η αύξηση των διατροφικών διαταραχών είναι η μία όψη του προβλήματος. Στην άλλη, βρίσκεται η παχυσαρκία ή αλλιώς τα “couch potato kids” της πανδημίας. «Εξετάζοντας τα δεδομένα της Μονάδας την τελευταία τριετία και συνδυάζοντας τα με στοιχεία της διεθνούς βιβλιογραφίας, προκύπτει καταρχάς ότι μια σημαντική μερίδα παιδιών και εφήβων αύξησε κατά πολύ τον αριθμό των γευμάτων που κατανάλωνε την περίοδο της πανδημίας», λέει στην «Κ» η κ. Παναγούλη. Σύμφωνα με την ίδια, οι παρατεταμένες ώρες παραμονής στο σπίτι, ειδικά την περίοδο των σκληρών lockdown, οδήγησαν μοιραία στην παραπάνω συμπεριφορά.

H κ. Τσίτσικα αναφέρει πως αυτή η αύξηση των γευμάτων αφορούσε και την κατανάλωση φρούτων και λαχανικών, δυστυχώς όμως, η πλειονότητα των γευμάτων που αυξήθηκαν ήταν τα σνακ, τα αναψυκτικά, το junk food και γενικότερα τα συσκευασμένα προϊόντα με πολλή ζάχαρη. Η υπερφαγία, συχνά και λόγω πλήξης, συνδυάστηκε αρνητικά με την κατακόρυφη αύξηση της χρήσης οθονών.

Οι πολλές ώρες μπροστά από την οθόνη, οδήγησαν από τη μία, σε παρατεταμένη ακινησία, άρα και σε πρόσληψη βάρους. Από την άλλη και ειδικά στα έφηβα κορίτσια, η μεγάλη έκθεση στα social media και στα πρότυπα ομορφιάς που λανσάρονται εκεί, προκάλεσε μεγαλύτερο άγχος για ένα ιδανικό σώμα», εξηγεί η κ. Τσίτσικα.

Το πρόβλημα είναι πάντως σύμφωνα και με τις δύο ειδικούς της Μ.Ε.Υ, πως όλες αυτές οι συνήθειες που αναφέρθηκαν παραπάνω, είναι «κουσούρια» που έμειναν. «Τόσο η ανάγκη για πολλά μικρά γεύματα όσο και η ακατάπαυστη χρήση οθονών, είναι κάτι που μάς αναφέρεται συχνά από τα παιδιά και τους εφήβους που βλέπουμε στη Μονάδα, από τότε που αρχίσαμε να εξετάζουμε πάλι κανονικά», καταλήγει η κ. Παναγούλη.

kathimerini

Ποια είναι η σχέση του μυαλού με το σώμα; Είναι ο νους το «χειριστήριο» που κινεί το κορμί μέσα στον κόσμο; Ή μήπως το σώμα χειραγωγεί στο μυαλό με την πείνα, την αϋπνία και το άγχος, όπως ένας ποταμός επιβάλλει την κατεύθυνσή του σε ένα κανό; Είναι η νόηση απλώς ηλεκτρομαγνητικά κύματα, ένα «φάντασμα» φυλακισμένο μέσα στα στενά όρια μίας μηχανής; 

Ερωτήματα όπως αυτά απασχολούν αιώνες τώρα τους φιλοσόφους και η άνοδος της Τεχνητής Νοημοσύνης τα επαναφέρει στον ακαδημαϊκό αλλά και δημόσιο διάλογο. Τα περίφημα (και κατ’ άλλους περιβόητα chatbots), όπως το GPT-4 της OpenAI και το Bard της Google «σκέφτονται», κατά μία έννοια: εκπαιδευμένα πάνω σε αμέτρητα ανθρωπογενή δεδομένα, έχουν μάθει πως να συντάσσουν καινούργιες απαντήσεις που θυμίζουν τον ανθρώπινο λόγο, να δημιουργούν ψεύτικες μα αληθοφανείς φωτογραφίες, ακόμα και fake βίντεο.

Αν κανείς τα προσεγγίσει με τον κατάλληλο τρόπο, τα συστήματα Α.Ι. μπορούν να εκφράσουν ακόμα και επιθυμίες, ελπίδες, προθέσεις, αγάπη – ό,τι κι αν σημαίνουν για αυτά. Κάποιες φορές μιλούν για ενδοσκόπηση, αμφισβήτηση, αυτοπεποίθηση και μεταμέλεια. 

«Ασώματη νοημοσύνη»

Ωστόσο, ορισμένοι ερευνητές της τεχνητής νοημοσύνης θεωρούν ότι η τεχνολογία δεν θα αγγίξει το επίπεδο της «πραγματικής νοημοσύνης», ούτε θα κατανοήσει πραγματικά τον κόσμο, αν δεν συνδυαστεί με ένα σώμα που θα μπορεί να αντιλαμβάνεται, να αντιδρά και να αισθάνεται το περιβάλλον του. Γι’ αυτούς, η συζήτηση περί ασώματης νοημοσύνης είναι λανθασμένη – ακόμη και επικίνδυνη.

Ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης που δεν είναι σε θέση να εξερευνήσει τον κόσμο και να μάθει τα όριά του, με τον ίδιο τρόπο που τα παιδιά καταλαβαίνουν, σταδιακά, τι μπορούν και τι δεν μπορούν να κάνουν, θα μπορούσε να κάνει λάθη απειλητικά για τη ζωή, και να επιδιώξει τους στόχους του θέτοντας σε κίνδυνο την ανθρώπινη ευημερία.

«Το σώμα, με έναν πολύ απλό τρόπο, είναι το θεμέλιο για έξυπνη και προσεκτική ανάληψη δράσης», λέει ο Τζόσουα Μπόνγκαρντ, ερευνητής ρομποτικής στο Πανεπιστήμιο του Βερμόντ. «Στο βαθμό που εγώ το καταλαβαίνω, αυτός είναι ο μόνος δρόμος προς την ασφαλή τεχνητή νοημοσύνη».

Σε ένα εργαστήριο στην Πασαντίνα της Καλιφόρνια, μια μικρή ομάδα μηχανικών επιδιώκει, τα τελευταία χρόνια, ένας από τους πρώτους συνδυασμούς ενός μεγάλου γλωσσικού μοντέλου με μηχανικό σώμα: ένα τιρκουάζ ρομπότ που ακούει στο όνομα Moxie.

Στο ύψος ενός νηπίου, το Moxie διαθέτει κεφάλι, μαλακά χέρια και ευγενικά ψηφιακά μάτια. Μέσα στο σκληρό πλαστικό σώμα του βρίσκεται ένας επεξεργαστής που τρέχει το ίδιο είδος λογισμικού με το ChatGPT και το εξελιγμένο GPT-4. Οι δημιουργοί του Moxie, στη νεοφυή επιχείρηση Embodied, χαρακτηρίζουν τη συσκευή ως «τον πρώτο ρομποτικό φίλο με Τεχνητή Νοημοσύνη στον κόσμο».

Η ιδέα για το ρομπότ γεννήθηκε το 2017. Οι εφευρέτες του Moxie θέλησαν να βοηθήσουν παιδιά με αναπτυξιακές διαταραχές να εξασκηθούν στη συναισθηματική αντίληψη και τις επικοινωνιακές δεξιότητες. Όταν κάποιος μιλά στο Moxie, ο επεξεργαστής του μετατρέπει τον ήχο σε κείμενο και τροφοδοτεί με αυτό ένα μεγάλο γλωσσικό μοντέλο, το οποίο με τη σειρά του απαντά λεκτικά, μαζί με μία αντίστοιχη σωματική ανταπόκριση.

Τα μάτια του Moxie είναι εκφραστικά, και μπορούν να σας παρηγορήσουν για την απώλεια του σκύλου σας. Μπορεί να χαμογελάσει για να φτιάξει τη διάθεση των παιδιών πριν το σχολείο. Το ρομπότ διαθέτει επίσης αισθητήρες που δέχονται οπτικά ερεθίσματα και ανταποκρίνονται στη γλώσσα του σώματός του χρήστη. Το Moxie μιμείται και μαθαίνει από τη συμπεριφορά των γύρω του. 

«Θυμίζει την ασύρματη επικοινωνία μεταξύ ανθρώπων», λέει ο ειδικός στα ρομπότ και ιδρυτής της Embodied, Πάολο Πιρχανιάν. «Κυριολεκτικά αρχίζεις να το νιώθεις στο σώμα σου», προσθέτει. Με την πάροδο του χρόνου, το ρομπότ γίνεται καλύτερο στην αλληλεπίδραση, όπως ένας νέος φίλος που μας μαθαίνει.

Το ρομπότ πήρε τα πατατάκια μου

Οι ερευνητές της Alphabet, της μητρικής εταιρείας της Google, εφαρμόζουν μια παρόμοια προσέγγιση για την ενσωμάτωση μεγάλων γλωσσικών μοντέλων σε μηχανές. Τον Μάρτιο, η εταιρεία ανακοίνωσε ένα ορόσημο: το ρομπότ PaLM-E, ήταν σε θέση να δεχθεί οπτικά ερεθίσματα από το περιβάλλον του, και σε συνδυασμό πληροφορίες για τη θέση του σώματός του, να μεταφράσει τα δεδομένα σε φυσική γλώσσα.

Αυτό επέτρεψε στο ρομπότ να αναπαραστήσει με επιτυχία το σημείο που βρισκόταν στο χώρο σε σχέση με άλλα αντικείμενα και τελικά να ανοίξει ένα συρτάρι και να πάρει μια σακούλα με πατατάκια.

Στο μέλλον, τομπότ αυτής της κατηγορίας θα μπορούν να εκτελούν βασικές εργασίες χωρίς ειδικό προγραμματισμό. Θα μπορούσαν, για παράδειγμα, να γεμίσουν το ποτήρι σας με αναψυκτικό, να σας ετοιμάσουν το μεσημεριανό σας γεύμα ή να σας σηκώσουν από το πάτωμα μετά από μια άσχημη πτώση, και όλα αυτά ανταποκρινόμενα σε απλές εντολές. 

Πολλοί ερευνητές όμως αμφιβάλλουν ότι το μυαλό των μηχανών, δομημένο κατ’ αυτόν τον τρόπο, θα καταφέρει να συνδεθεί πραγματικά με τον φυσικό κόσμο. Ως εκ τούτου, δεν θα μπορέσει ποτέ να αναπτύξει κρίσιμες πτυχές της ανθρώπινης νοημοσύνης, υποστηρίζουν.

Ο Μπόγιαν Τσεν, ειδικός στη ρομποτική στο Πανεπιστήμιο Duke, ο οποίος εργάζεται για την ανάπτυξη ευφυών ρομπότ, τονίζει ότι το ανθρώπινο μυαλό – ή το μυαλό οποιουδήποτε άλλου ζώου – είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τις ενέργειες και τις αντιδράσεις του σώματος στον πραγματικό κόσμο, οι οποίες διαμορφώθηκαν μέσα από την εξέλιξη εκατομμυρίων ετών. Τα μωρά, για παράδειγμα, μαθαίνουν να σηκώνουν αντικείμενα πολύ πριν μάθουν να μιλούν.

Αντίθετα, το μυαλό των ρομπότ με τεχνητή νοημοσύνη, αναπτύχθηκε βασισμένο αποκλειστικά στη γλώσσα και συχνά υποπίπτει σε λάθη κοινής λογικής. Του λείπει μια βαθύτερη σύνδεση μεταξύ του φυσικού και του θεωρητικού, λέει ο Δρ. Τσεν. «Πιστεύω ότι δεν μπορεί να γεννηθεί η νοημοσύνη χωρίς την προοπτική της ενσάρκωσης».

Ορισμένοι ειδικοί, μεταξύ των οποίων και ο Δρ. Πιρχανιάν, πρόσφατα εξέφρασαν την ανησυχία τους για το ενδεχόμενο ανάπτυξης ενός συστήματος τεχνητής νοημοσύνης που θα μπορούσε να εξουδετερώνει «χωρίς να νοιάζεται» ανθρώπους, επιδιώκοντας έναν τυχαίο στόχο (όπως η αποτελεσματική παραγωγή συνδετήρων), ή που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για κακόβουλους σκοπούς (όπως οι εκστρατείες παραπληροφόρησης). Με την επιστολή τους, οι ερευνητές ζητούσαν προσωρινή παύση της εκμάθησης μοντέλων ισχυρότερων από το GPT-4.

Ο Δρ. Πιρχανιάν αναγνωρίζει ότι ακόμα και το δικό του ρομπότ θα μπορούσε να θεωρηθεί επικίνδυνη τεχνολογία από αυτή την σκοπιά: «Φανταστείτε να είχατε ένα έμπιστο ρομπότ-φίλο, το οποίο το νιώθετε μέλος της οικογένειας, αλλά σας κάνει διακριτικά πλύση εγκεφάλου», λέει. Για να το αποτρέψει αυτό, η ομάδα μηχανικών του εκπαίδευσε ένα άλλο πρόγραμμα για να παρακολουθεί τη συμπεριφορά του Moxie και να επισημαίνει ή να αποτρέπει οτιδήποτε δυνητικά επιβλαβές ή ανησυχητικό.

Ο Δρ. Μπόνγκαρντ πιστεύει ότι η επιστολή που ζητούσε την παύση της εκμάθησης των συστημάτων ΑΙ θα μπορούσε να προκαλέσει κινδυνολογία λόγω έλλειψης ενημέρωσης. Και ο ίδιος όμως παραδέχεται πως ανησυχεί για τους κινδύνους της διαρκώς εξελισσόμενης τεχνολογίας και πιστεύει πως ο μόνος τρόπος για να διαποτιστεί η ενσώματη τεχνητή νοημοσύνη με μια ουσιαστική κατανόηση των περιορισμών της, είναι οι δοκιμές και τα λάθη στον πραγματικό κόσμο. 

«Ξεκινήστε με απλά ρομπότ», λέει. «Και καθώς αποδεικνύουν ότι μπορούν να κάνουν πράγματα με ασφάλεια, επιτρέψτε τους να έχουν περισσότερα χέρια και περισσότερα πόδια, δώστε τους περισσότερα εργαλεία».

Και ίσως, με τη βοήθεια ενός σώματος, προκύψει ένα πραγματικό τεχνητό μυαλό.

Πηγή: Embodied